Inicjatywa lokalna to także jedno z zadań akcji „Masz Głos Masz wybór”.

 

Inicjatywa lokalna – jest rzadko stosowaną, a bardzo ciekawą formą symetrycznego angażowania mieszkańców i władz we wspólne przedsięwzięcia. Jest to mechanizm dzięki, któremu mieszkańcy w ścisłej współpracy z władzami samorządowymi mogą zmieniać swoje otoczenie. Inicjatywa pozwala organizować wydarzenia jednorazowe (np. festyn), cykliczne (ciekawe zajęcia w domu kultury) czy stworzyć coś namacalnego (np. zbudować plac zabaw).

Pojęcie inicjatywy lokalnej wprowadziła nowelizacja ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z 2010 roku, definiując Inicjatywę Lokalną oraz poświęcając jej odrębną część. (Rozdział 2a ustawy art.19b – 19h).

Zgodnie z art. 2 pkt.4

inicjatywa lokalna –  to forma współpracy jednostek samorządu terytorialnego z ich mieszkańcami, w celu wspólnego realizowania zadania publicznego na rzecz społeczności lokalnej.

Co jest istotą inicjatywy lokalnej ?

Zgodnie z definicją inicjatywa lokalna to forma współpracy mieszkańców i jednostek samorządu terytorialnego przy realizacji zadań publicznych. To metoda, której celem jest „wspólne realizowanie zadania publicznego na rzecz społeczności lokalnej”. W tym zapisie kryje się istota Inicjatywy.

Inicjatywa Lokalna to wspólne przedsięwzięcie, które nie jest tożsame ze zleceniem zadania mieszkańcom lub pokryciem przez samorząd kosztów ich pomysłu. Inicjatywa lokalna to najwyższa forma partycypacji społecznej, gdzie mieszkańcy razem i na równi z samorządem podejmują się realizacji zadania publicznego.

Czego może dotyczyć inicjatywa lokalna?

Inicjatywa lokalna dotyczy zadań publicznych, które dany samorząd ma do realizacji.   Niestety nie każdy pomysł mieszkańców może być objęty tą formą współpracy.  Zgodnie z ustawą mamy do czynienia z poniższym, zamkniętym katalogiem zadań publicznych.

Art. 19b ust.1

1) działalności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 13, obejmującej w szczególności budowę, rozbudowę lub remont dróg, kanalizacji, sieci wodociągowej, budynków oraz obiektów architektury stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego;

2) działalności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 3, 4, 5, 16 i 27;

3) edukacji, oświaty i wychowania, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 14;

4) działalności w sferze kultury fizycznej i turystyki, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 17 i 19;

5) ochrony przyrody, w tym zieleni w miastach i wsiach, o której mowa w art.  4 ust. 1 pkt 18;

6) porządku i bezpieczeństwa publicznego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 20.

Katalog ten jest zgodny z art. 4 ustawy. Oznacza to, że każda inicjatywa musi wpisać się w/w zadania.

Wniosek o inicjatywę lokalną może dotyczyć (zgodnie z art. 19b ust. 1):

Sfery pożytku publicznego – obszar zadań publicznych wskazanych w art. 4 ust. 1 (doprecyzowują one punkty z art. 19b ust. 1)

1) działalności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 13, obejmującej w szczególności budowę, rozbudowę lub remont dróg, kanalizacji, sieci wodociągowej, budynków oraz obiektów architektury stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego

13) działalność wspomagająca rozwój wspólnot i społeczności lokalnych

2) działalności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 3, 4, 5, 16 i 27

3) działalność charytatywna

4) podtrzymywanie i upowszechnianie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej

5) działalność na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego

16) kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i dziedzictwa narodowego

27) promocja i organizacja wolontariatu

3) edukacji, oświaty i wychowania, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 14

14) nauka, szkolnictwo wyższe, edukacja, oświata i wychowanie

4) działalności w sferze kultury fizycznej i turystyki, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 17 i 19

17) wspieranie i upowszechnianie kultury fizycznej

19) turystyka i krajoznawstwo

5) ochrony przyrody, w tym zieleni w miastach i wsiach, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 18

18) ekologia i ochrona zwierząt oraz ochrona dziedzictwa przyrodniczego

6) porządku i bezpieczeństwa publicznego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 20

20) porządek i bezpieczeństwo publiczne

Na podstawie publikacji „Jak korzystać z inicjatywy lokalnej?”-Łukasz Waszak, seria 3W Klon/Jawor, Warszawa 2012

Zgodnie z ustawą każda jednostka samorządu terytorialnego powinna opracować i przyjąć (w formie uchwały organu stanowiącego) rozwiązanie prawne określające tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków na realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej.

Art. 19c.

1. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego określa tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków o realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej. Szczegółowe kryteria oceny powinny uwzględniać przede wszystkim wkład pracy społecznej w realizację inicjatywy lokalnej.

Uchwałę podejmuje organ stanowiący, a więc rada gminy. Ma ona formę aktu prawa miejscowego i publikowana jest w dzienniku wojewody. Jako akt prawa miejscowego podlega zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie konsultacjom w formie i trybie określonym w odrębnej uchwale, dotyczącej konsultacji aktów prawa miejscowego. I taką uchwałę powinna podjąć Rada Miejska Międzychodu, gdyż dotychczas tego nie uczyniła.

Art. 5 ust. 5

Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego określa, w drodze uchwały, szczegółowy sposób konsultowania z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi i podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji.

Ustawodawca nie określił terminu przyjęcia uchwały o inicjatywie lokalnej, dlatego należy przyjąć, że powinna być ona podjęta niezwłocznie po wejściu w życie nowelizacji ustawy o pożytku, czyli już w roku 2010 r. Brak uchwały blokuje możliwość realizacji działań przez mieszkańców i naraża samorząd na zarzuty o naruszenie przepisów.

Pracę nad wspólnym przedsięwzięciem  uruchamia dopiero pozytywnie zaakceptowany przez radę wniosek.  W tym momencie strony wspólnie rozpoczynają szczegółowe planowanie projektu realizacji zadania publicznego, określają swoje zobowiązania, opracowują zakres działań, harmonogram i budżet.

Art. 19g.

Organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego wspólnie z wnioskodawcą opracowuje dokumenty niezbędne do przeprowadzenia inicjatywy lokalnej, w tym harmonogram i kosztorys.

Odpowiedzialność za realizację zadania ponoszą dwie strony. Finałem ustaleń jest albo umowa o współpracy albo odstąpienie stron od realizacji przedsięwzięcia. Umowa określa dokładnie zobowiązania stron i harmonogram współpracy.  Od tego momentu rozpoczyna się faktyczna współpraca.

Art. 19d.

Po uwzględnieniu wniosku, o którym mowa w art. 19b ust. 1, organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego zawiera na czas określony umowę o wykonanie inicjatywy lokalnej z wnioskodawcą.

Realizacja zadania w formie Ito w praktyce wspólny projekt mieszkańców i samorządu. Ważną kwestią jest pokrywanie kosztów jego realizacji. Budżet przedsięwzięcia opracowany wspólnie przez strony powinien wyraźnie wskazywać kto i jakie koszty ponosi w ramach przedsięwzięcia. Podkreślić należy, że w ramach Inicjatywy nie ma przepływów ze strony samorządu do mieszkańców. Samorząd ponosi sam wydatki zgodnie z obowiązującym prawem. Koszty mieszkańców są ponoszone jako praca społeczna lub wkład rzeczowy bądź finansowy, który może być przekazany Jednostce samorządu Terytorialnego na pokrycie kosztów. Samorząd na realizację zadania może przekazać na czas trwania umowy rzeczy konieczne do realizacji przedsięwzięcia.

Art. 19e.

Zobowiązanie wnioskodawcy może polegać na świadczeniu pracy społecznej, na świadczeniach pieniężnych lub rzeczowych.

Art. 19f.

Wnioskodawca może otrzymać od jednostki samorządu terytorialnego na czas trwania umowy rzeczy konieczne do wykonania inicjatywy lokalnej.

Kluczowym aspektem realizacji Inicjatywy Lokalnej jest fakt, że już jej wdrożenie odbywa się na zasadzie równości stron. Umowa zawarta pomiędzy mieszkańcami a jednostką organizacyjną samorządu tworzy relacje oparte o przepisy kodeksu cywilnego.

Art. 19h.

W zakresie nieuregulowanym w ustawie, do umowy o wykonanie inicjatywy lokalnej stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.6)).

Takie uregulowanie stosunków pomiędzy stronami jest potwierdzeniem idei inicjatywy lokalnej jako narzędzia faktycznej współpracy dwóch stron, w tym wypadku mieszkańców i administracji samorządowej. Delegacja ustawowa do Kodeksu cywilnego i obowiązującej zasady swobody umów daje możliwość mieszkańcom i jednostce samorządu terytorialnego w sposób dowolny określić prawa i obowiązki stron. Patrząc na faktyczny cel Inicjatywy Lokalnej, jako narzędzia rozwoju współpracy warto wykorzystać umowę do opisania zasad współpracy, zadań stron, sposobu ich realizacji, tak by wszyscy wiedzieli co i kiedy mają realizować. Należy pamiętać, że umowa tworzy tylko formalne warunki współpracy, jednak sposób ich wykonania to już wola stron.

(Test w oparciu o opracowanie Łukasza Waszak z Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich OPUS)